سنگ قلیاب (شغارسنگ) (سنگ شغار)

سنگ شغار یا سنگ قلیاب که با نام‌هایی مانند شغار، قلیاب، کلیا و کلیاب نیز شناخته می‌شود، ماده‌ای سنتی و قلیایی است که از خاکستر حاصل از سوختن گیاهان شورپسند، به‌ویژه اشنان، به دست می‌آید. این ماده معمولاً به شکل تکه‌های خاکستری و سنگ‌مانند یا به صورت پودر عرضه می‌شود و برخلاف ظاهرش، یک سنگ معدنی معمولی نیست. شغار از گذشته در برخی مناطق ایران کاربردهای مختلفی داشته و به دلیل خاصیت قلیایی، در شست‌وشو، صابون‌سازی، رنگرزی و برخی فرآیندهای سنتی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. وجود ترکیبات قلیایی مانند کربنات پتاسیم در آن، عامل اصلی بسیاری از کاربردهای سنتی این ماده است. در برخی منابع سنتی و باورهای عامیانه نیز از قلیاب برای بخور، پاکسازی محیط و اعمال مرتبط با دفع چشم‌زخم یا طلسم استفاده شده است؛ با این حال، این کاربردها جنبه اعتقادی و سنتی دارند و شواهد علمی برای اثبات اثرات ماورایی آن وجود ندارد. به دلیل ماهیت قلیایی، تماس مستقیم با شغار می‌تواند باعث تحریک پوست و چشم شود و گرد و غبار آن نیز نباید استنشاق شود. هنگام کار با آن بهتر است از دستکش، ماسک و عینک محافظ استفاده شود. سنگ قلیاب برای مصرف خوراکی مناسب نیست و نباید بدون آگاهی از ترکیبات و کاربرد آن مصرف یا با مواد دیگر مخلوط شود.

«خواندنی جالب»

منابع تاریخ شیمی می‌گویند زکریای رازی روش‌هایی برای تصفیه و تغلیظ قلی و خاکستر چوب (شورپسند) هم توصیف کرده و دستور تهیه سود سوزآور را که پایه اصلی صابون سازی و لعاب‌های کوزه‌گری است در کتاب الاسرار آورده است. 

اما یک اصلاح مهم: اینکه بگوییم «رازی اولین انسان در تاریخ بود که سود سوزآور را اختراع کرد» کمی بیش از چیزی است که شواهد تاریخی اجازه می‌دهند. تعبیر دقیق‌تر این است که رازی از نخستین دانشمندانی است که روش تهیه سود سوزآور را به‌صورت مکتوب و نسبتاً روشن ثبت کرده است زیرا که بسیار قبل‌تر در ایران باستان و فلات آن با استفاده از سنگ قلی مایع قلیایی تهیه می‌شده و از آن در صنعت استفاده می‌شده بدها نیست در کتاب ابوریحان بیرونی این موضوع به خوبی توضیح داده شده است.